DRIEBERGEN – In de vijver bij de Damhertlaan en Groenhoek in Driebergen-Rijsenburg is donderdagavond 3 september botulisme vastgesteld. Inmiddels zijn hekken en waarschuwingsborden geplaatst en zijn dode eenden en zwanen afgevoerd. Voor inwoners geldt het dringende advies: laat honden en andere huisdieren niet uit de vijver drinken en laat ze niet in het water zwemmen.
Maar de uitbraak roept ook een andere vraag op: kunnen we dit soort sterfte voorkomen?
Warm, stilstaand water is een risico
Botulisme wordt veroorzaakt door het botulinumtoxine van de bacterie Clostridium botulinum. Die bacterie komt van nature voor in bodem en water. Onder gunstige omstandigheden kan zij zich sterk vermenigvuldigen.
Vooral warm, zuurstofarm en stilstaand water vormt een risico. Wanneer een vogel of vis sterft, kan het kadaver bij hoge temperaturen een ideale voedingsbodem worden voor de bacterie. Vervolgens kunnen insectenlarven die van het kadaver eten het gif opnemen. Watervogels die deze larven vervolgens eten, kunnen worden vergiftigd. Zo kan een uitbraak zichzelf versterken.
Dat maakt snel handelen belangrijk. Iedere dode vogel die blijft liggen, kan onderdeel worden van deze zogenaamde kadaver-maden-cyclus.
Opruimen is noodzakelijk, maar vooral achteraf
Het verwijderen van dode vogels is daarom een belangrijke maatregel. Maar het is vooral een reactie op het probleem.,De vraag voor de gemeente Utrechtse Heuvelrug en het waterschap is daarom breder:
Hoe kwetsbaar is deze vijver voor botulisme en wat kan er structureel worden verbeterd?
Denk daarbij aan de waterdiepte, hoeveelheid slib, watercirculatie, zuurstofgehalte, temperatuur en hoeveelheid organisch materiaal in en rond de vijver.
Dat betekent niet dat botulisme eenvoudig kan worden voorkomen. De bacterie is van nature aanwezig en een warme zomer kan de omstandigheden sterk veranderen. Het RIVM waarschuwt juist dat langdurig hoge temperaturen uitbraken onder watervogels kunnen veroorzaken.
Maar preventief vijverbeheer verdient wel aandacht.
Niet wachten tot de eerste vogels doodgaan
De gemeente en het waterschap moeten na deze uitbraak niet volstaan met borden, hekken en het verwijderen van kadavers. Voor veiligheid van mens en dier moe men onderzoeken:
- hoe diep de vijver bij de Damhertlaan/Groenhoek is;
- hoeveel slib zich op de bodem bevindt;
- of sprake is van zuurstofarme omstandigheden;
- of voldoende watercirculatie aanwezig is;
- hoeveel organisch materiaal zich in het water bevindt;
- of maatregelen zoals baggeren of verbetering van de watercirculatie zinvol zijn;
- en of het beheer van deze vijver moet worden aangepast aan steeds warmere zomers.
Klimaatverandering maakt dit geen overbodige vraag. Hogere temperaturen vergroten immers de omstandigheden waaronder botulisme bij watervogels kan toeslaan.
Ook inwoners kunnen helpen
Het risico voor mensen via botulisme bij watervogels is in Nederland volgens het RIVM zeer klein. Toch is voorzichtigheid verstandig. Raak dode of zieke vogels niet aan en zwem niet in water waarin dode dieren liggen.
Voor honden is extra voorzichtigheid belangrijk. Laat ze niet drinken uit de vijver en houd ze weg bij dode vogels.
Het RIVM adviseert bovendien om dode dieren niet zelf aan te raken, maar de beheerder, gemeente of het waterschap te waarschuwen.
Een vijver is meer dan alleen water
De sterfte van eenden en zwanen is vooral verdrietig voor de dieren zelf. Maar het is ook een signaal over de toestand van het watersysteem.
Een gezonde, natuurvriendelijk beheerde vijver moet niet alleen mooi zijn. Het water moet ook voldoende kwaliteit en veerkracht hebben om extreme weersomstandigheden zo goed mogelijk op te vangen.
Daarom zou de uitbraak in Driebergen aanleiding moeten zijn voor meer dan alleen opruimen.
De gemeente Utrechtse Heuvelrug en het waterschap zouden inwoners duidelijkheid moeten geven over de oorzaak, de waterkwaliteit en de maatregelen die worden genomen om een nieuwe uitbraak zoveel mogelijk te voorkomen.
Want als we pas in actie komen nadat de eerste eenden en zwanen dood in het water liggen, zijn we eigenlijk al te laat.
