De huidige regels zijn duidelijk beperkter. Op zondag mogen winkels nu tussen 12.00 en 18.00 uur open zijn. Het VVD-voorstel maakt van de zondag in feite een normale winkeldag: van 06.00 tot 22.00 uur.
Ook op Tweede Paasdag, Tweede Pinksterdag en Tweede Kerstdag zouden winkels van 10.00 tot 22.00 uur open mogen zijn. Op Nieuwjaarsdag zou dat van 10.00 tot 19.00 uur worden.
Een vrije zondag wordt een lange werkdag
De VVD noemt de 24-uurs economie als belangrijke reden voor de verruiming. Consumenten zouden behoefte hebben aan meer mogelijkheden om boodschappen te doen. Maar meer mogelijkheden betekenen niet automatisch meer welzijn.
Met openingstijden van 06.00 tot 22.00 uur wordt de zondag een dag waarop winkels bijna de hele dag actief kunnen zijn. Dat betekent meer verkeer, meer bevoorrading, meer verlichting en meer menselijke activiteit. Juist op een dag waarop veel mensen behoefte hebben aan rust en ruimte, wordt de drukte verder uitgebreid.
De vraag is daarom niet alleen: kunnen winkels langer open? De vraag is ook: willen we dat?
Ook dieren hebben recht op rust
De discussie over openingstijden gaat meestal over consumenten en ondernemers. Dieren worden nauwelijks genoemd. Toch is extra menselijke activiteit niet zonder gevolgen voor dieren.
Meer verkeer betekent meer geluid en een grotere kans op aanrijdingen met dieren. Vooral in een groene gemeente als Utrechtse Heuvelrug is dat een aandachtspunt. Wegen lopen door en langs natuurgebieden waar reeën, dassen, egels, vleermuizen en talloze andere dieren leven.
Ook verlichting speelt een rol. Extra winkelactiviteiten in de vroege ochtend en avond kunnen leiden tot meer licht in de omgeving. Kunstlicht verstoort het natuurlijke dag-nachtritme van dieren. Nachtvlinders en andere insecten worden door verlichting aangetrokken. Vleermuizen kunnen bepaalde verlichte gebieden mijden. Ook vogels en andere dieren kunnen last hebben van verstoring.
Een gemeente die biodiversiteit belangrijk vindt, zou daarom niet alleen moeten kijken naar wat economisch mogelijk is, maar ook naar de gevolgen voor de natuur.
Meer openingstijd betekent ook meer energie en verkeer
In het raadsvoorstel staat onder het kopje Duurzaamheid: “Dit voorstel heeft geen directe gevolgen voor duurzaamheidsvraagstukken.”
Dat is een opmerkelijke conclusie. Want winkels die langer open zijn, moeten langer worden verlicht, verwarmd of gekoeld. Koelinstallaties, verlichting, kassasystemen en andere apparatuur blijven langer draaien.
Daarnaast kunnen ruimere openingstijden extra verkeersbewegingen veroorzaken. Werknemers moeten naar hun werk en klanten naar de winkel. Ook bevoorrading en afvalstromen maken deel uit van de bedrijfsvoering.
Het is daarom te eenvoudig om te zeggen dat er geen gevolgen zijn voor duurzaamheid. Misschien zijn de gevolgen per winkel beperkt, maar opgeteld gaat het om een structurele uitbreiding van menselijke activiteit.
Juist van een gemeente die duurzaamheid en biodiversiteit als belangrijke beleidsdoelen heeft, mag worden verwacht dat zulke effecten worden onderzocht.
Is economische groei altijd het uitgangspunt?
Een belangrijk argument van de VVD is dat winkels in omliggende gemeenten al langer open zijn. Daardoor zou omzet uit Utrechtse Heuvelrug verdwijnen naar bijvoorbeeld Zeist, Bunnik, Wijk bij Duurstede of Veenendaal.
Maar daarmee ontstaat een merkwaardige wedloop. Als de ene gemeente haar openingstijden verruimt omdat een buurgemeente dat doet, en die buurgemeente vervolgens hetzelfde argument gebruikt, ontstaat uiteindelijk steeds meer winkelactiviteit op steeds meer momenten.
De totale hoeveelheid boodschappen die inwoners doen verandert niet. Verruimde openingstijden zijn onderwerpen die vooral spelen op de hoofdkantoren in Zaandam en Veghel. Als er maar zo vaak mogelijk gekocht wordt; in Utrechtse Heuvelrug of een omringende gemeente is volstrekt irrelevant.
Dat roept een bredere vraag op: moet de gemeente haar beleid aanpassen omdat andere gemeenten steeds ruimere openingstijden toestaan?
Of kan Utrechtse Heuvelrug juist kiezen voor een eigen koers, waarin ook rust, natuur, leefbaarheid en biodiversiteit zwaar wegen?
Zondagsrust is ook een maatschappelijke waarde
De zondag is voor veel mensen meer dan een extra winkeldag. Het is een dag voor familie, ontspanning, sport, kerk, natuur en rust.
Dat hoeft niet voor iedereen dezelfde betekenis te hebben. Maar juist daarom is het begrijpelijk dat de gemeente niet automatisch iedere economische mogelijkheid hoeft te benutten.
Een vrije dag heeft ook waarde wanneer er simpelweg minder bedrijvigheid is. Minder verkeer. Minder bevoorrading. Minder verlichting. Minder geluid. En daarmee ook meer ruimte voor mensen én dieren.
Geen verbod op winkelen, maar een keuze voor balans
Het gaat hierbij niet om een verbod op boodschappen doen op zondag. De huidige regeling biedt al zes uur ruimte om winkels open te stellen.
De vraag is of die periode moet worden uitgebreid naar zestien uur, van 06.00 tot 22.00 uur. Dat is een politieke keuze. Een keuze waarbij economische belangen tegenover andere belangen staan: de leefomgeving, de zondagsrust, de natuur, het klimaat en de belangen van dieren.
Opvallend is dat het raadsvoorstel vooral kijkt naar consumenten, supermarkten en werkgelegenheid. De mogelijke gevolgen voor dieren, natuur, geluid, licht en milieu worden niet onderzocht.
Eerst onderzoek, dan verruimen
Voordat de gemeenteraad besluit om de zondag vrijwel volledig vrij te geven voor winkelactiviteiten, zou daarom eerst moeten worden onderzocht wat de gevolgen zijn.
Hoeveel extra verkeersbewegingen levert de verruiming op? Hoeveel extra energie wordt gebruikt? Wat betekent meer verlichting in de vroege ochtend en avond voor dieren? Wat zijn de gevolgen voor de leefbaarheid rond winkelgebieden? En hoeveel extra omzet ontstaat er werkelijk, in plaats van alleen een verschuiving van omzet tussen gemeenten?
Zonder deze informatie is het moeilijk vol te houden dat het voorstel geen directe gevolgen heeft voor duurzaamheidsvraagstukken.
De zondag is geen gewone dag
Utrechtse Heuvelrug profileert zich als groene gemeente. Biodiversiteit is door de gemeenteraad bovendien benoemd als een belangrijke pijler. Dan hoort bij iedere nieuwe beleidskeuze de vraag: wat betekent dit voor de natuur?
De VVD kiest voor ruimere openingstijden omdat de economie daarom vraagt. Maar een groene gemeente mag ook een andere vraag stellen:
Willen we een gemeente waarin winkels zeven dagen per week, van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat, open kunnen zijn? Of kiezen we ook voor momenten waarop mens en dier gewoon rust krijgen?
De zondag kan zo’n moment zijn. Niet omdat winkels niet open mógen. Maar omdat een leefbare gemeente soms ook grenzen mag stellen aan economische bedrijvigheid.
